Wyniki badań laboratoryjnych decydują o dopuszczeniu produktów do obrotu, bezpieczeństwie żywności, zgodności materiałów z normami i wynikach postępowań sądowych. Laboratorium, które chce udowodnić że jego wyniki są rzetelne, dokładne i powtarzalne – i żeby ta wiarygodność była uznawana nie tylko przez jednego klienta, ale przez rynek i organy regulacyjne – musi spełnić wymagania normy ISO/IEC 17025. W Polsce potwierdzeniem tej kompetencji jest akredytacja Polskiego Centrum Akredytacji (PCA) – jedynej krajowej jednostki uprawnionej do udzielania akredytacji laboratoriom. Szkolenia z ISO/IEC 17025 to jeden z najbardziej specjalistycznych obszarów kształcenia w branży jakości, wymagający połączenia wiedzy systemowej z głębokim zrozumieniem techniki laboratoryjnej.
Portal centrum.jakosci.pl agreguje oferty od blisko 4000 firm szkoleniowych. Nie jesteśmy jednostką certyfikującą ani nie prowadzimy własnych szkoleń. Naszym celem jest dostarczenie kierownikom laboratoriów, personelowi technicznemu i audytorom rzetelnej wiedzy, która pozwoli przygotować laboratorium do akredytacji i utrzymać ją skutecznie.
Akredytacja vs certyfikacja – fundamentalna różnica
To najczęstsze nieporozumienie w branży laboratoryjnej, które każde dobre szkolenie ISO/IEC 17025 wyjaśnia na początku:
Certyfikacja (np. ISO 9001) potwierdza że organizacja wdrożyła system zarządzania zgodny z wymaganiami normy. Przeprowadza ją komercyjna jednostka certyfikująca. Certyfikat nie mówi nic o kompetencjach technicznych do wykonywania konkretnych badań.
Akredytacja wg ISO/IEC 17025 idzie znacznie dalej – potwierdza kompetencje techniczne laboratorium do wykonywania konkretnych badań lub wzorcowań w zdefiniowanym zakresie. Przeprowadza ją organ akredytujący – w Polsce wyłącznie PCA. Akredytacja PCA jest uznawana w ponad 100 krajach dzięki wielostronnym porozumieniom EA i ILAC.
Praktyczna konsekwencja: sprawozdanie z badań wystawione przez laboratorium akredytowane przez PCA jest akceptowane przez organy regulacyjne, sądy i kontrahentów na całym świecie. Sprawozdanie z laboratorium certyfikowanego na ISO 9001 – niekoniecznie.
Co sprawdza PCA podczas oceny laboratorium
Szkolenia z ISO/IEC 17025 są budowane wokół dwóch filarów normy, które ocenia PCA:
Wymagania dotyczące kompetencji (sekcja 6 i 7):
- Personel – kompetencje, upoważnienia, nadzorowanie, szkolenia
- Wyposażenie – wybór, kalibracja, nadzorowanie, zapisy
- Spójność pomiarowa – powiązanie wyników z układem SI przez nieprzerwaną kalibrację
- Walidacja metod – potwierdzenie że metoda daje prawidłowe wyniki dla konkretnej matrycy
- Szacowanie niepewności pomiaru – kluczowy i najtrudniejszy element, często stanowiący powód niezgodności
- Zapewnienie wiarygodności wyników – badania biegłości, porównania międzylaboratoryjne
Wymagania dotyczące systemu zarządzania (sekcja 8):
- Dokumentacja systemu zarządzania
- Nadzór nad zapisami i dokumentami
- Postępowanie z niezgodną pracą
- Działania korygujące i doskonalenie
- Audyty wewnętrzne i przegląd zarządzania
Według danych PCA (dokumenty DA-05, DA-06), najczęstszymi przyczynami niezgodności stwierdzanych podczas ocen są: brak aktualnych kompetencji personelu, nieprawidłowe szacowanie niepewności pomiaru oraz niewystarczająca walidacja metod. To właśnie tym obszarom szkolenia poświęcają najwięcej czasu warsztatowego.
Ścieżki szkoleniowe ISO/IEC 17025
1. Wymagania normy ISO/IEC 17025 – szkolenie wprowadzające
Kurs dla osób które wchodzą do laboratorium akredytowanego lub przygotowują laboratorium do pierwszej akredytacji.
- Czas trwania: 1–2 dni (8–16 godzin)
- Charakterystyka: Omówienie wszystkich wymagań normy z uwzględnieniem dokumentów PCA (DA-05, DA-06 i inne). Kurs wyjaśnia różnicę między akredytacją a certyfikacją, omawia zakres akredytacji, wymagania dotyczące kompetencji personelu i podstawy spójności pomiarowej. Nie obejmuje zaawansowanych tematów technicznych jak szacowanie niepewności.
- Dla kogo: Nowy personel laboratoriów akredytowanych, osoby z innych działów organizacji współpracujące z laboratorium, laboratoria planujące pierwsze ubieganie się o akredytację.
2. Kierownik ds. Jakości / Pełnomocnik laboratorium ISO/IEC 17025
Szkolenie dla osoby odpowiedzialnej za system zarządzania w laboratorium – odpowiednik roli pełnomocnika SZJ w innych normach.
- Czas trwania: 2–3 dni (16–24 godziny)
- Charakterystyka: Budowanie i utrzymanie systemu zarządzania zgodnego z wymaganiami PCA: dokumentacja, nadzorowanie wyposażenia pomiarowego, zarządzanie metodami badań i wzorcowań, planowanie badań biegłości, przygotowanie do oceny PCA. Kurs omawia typowe błędy popełniane przy ubieganiu się o akredytację i sposoby ich unikania. Renomowane kursy uwzględniają aktualne wytyczne PCA i zmiany w dokumentach akredytacyjnych.
- Dla kogo: Kierownicy ds. jakości, pełnomocnicy systemu zarządzania w laboratoriach, osoby przygotowujące laboratorium do akredytacji lub recertyfikacji.
3. Audytor Wewnętrzny ISO/IEC 17025
Kwalifikacja niezbędna dla laboratoriów akredytowanych, które muszą prowadzić własny program audytów wewnętrznych.
- Czas trwania: 2 dni (16 godzin)
- Charakterystyka: Specyfika audytowania laboratorium akredytowanego różni się fundamentalnie od audytowania typowego systemu zarządzania – audytor musi oceniać nie tylko dokumentację, ale rzeczywiste kompetencje techniczne: czy kalibracja wyposażenia jest poprawna, czy metoda jest prawidłowo walidowana, czy szacowanie niepewności jest metodologicznie uzasadnione. Kurs obejmuje planowanie audytów, techniki przesłuchiwania personelu technicznego, dokumentowanie niezgodności i obserwacji zgodnie z wymaganiami PCA.
- Dla kogo: Audytorzy wewnętrzni laboratoriów akredytowanych lub ubiegających się o akredytację, kierownicy technicy uczestniczący w programie audytów.
4. Szacowanie niepewności pomiaru
Kurs wyspecjalizowany, adresujący najtrudniejszy technicznie element wymagań ISO/IEC 17025.
- Czas trwania: 1–3 dni w zależności od zakresu (metody chemiczne, fizyczne lub wzorcowanie)
- Charakterystyka: Metodologia szacowania niepewności zgodna z GUM (Guide to the Expression of Uncertainty in Measurement) i dokumentami EA. Kurs obejmuje identyfikację źródeł niepewności, budowanie budżetu niepewności, obliczenia z użyciem metody propagacji niepewności lub Monte Carlo, wyrażanie niepewności w sprawozdaniach z badań i świadectwach wzorcowania. To jeden z obszarów najczęściej ocenianych negatywnie przez PCA.
- Dla kogo: Personel techniczny laboratoriów badawczych i wzorcujących, osoby odpowiedzialne za walidację metod.
5. Walidacja metod badań
Kolejny kluczowy kurs techniczny dla laboratoriów pracujących z metodami własnymi lub metodami znormalizowanymi wymagającymi potwierdzenia.
- Czas trwania: 1–2 dni
- Charakterystyka: Parametry walidacji (precyzja, dokładność, granica wykrywalności, liniowość, selektywność, odporność), planowanie i dokumentowanie procesu walidacji zgodnie z wymaganiami PCA. Kurs uwzględnia specyfikę branżową – inaczej wygląda walidacja metody chemicznej, inaczej mikrobiologicznej, inaczej metody fizycznej.
- Dla kogo: Personel techniczny prowadzący badania metodami własnymi lub znormalizowanymi, kierownicy technicy.
Jak wybrać odpowiednie szkolenie
ISO/IEC 17025 to norma dla której jakość trenera ma krytyczne znaczenie:
- Audytor PCA lub były audytor techniczny jako trener: Najwyższa wartość dodana to szkolenie prowadzone przez osobę która uczestniczyła w ocenach PCA po stronie audytora. Zna wymagania PCA "od wewnątrz" i wie czego oceniający szukają podczas wizyt.
- Branżowa specyfika: Laboratorium chemiczne, mikrobiologiczne, wzorcujące i badające materiały budowlane mają różne wyzwania. Najlepsze szkolenia są dopasowane do profilu laboratorium – nie jest to kurs "jeden rozmiar dla wszystkich".
- Ćwiczenia z niepewności na danych uczestników: Szacowanie niepewności pomiaru to umiejętność, której nie można nauczyć się wyłącznie przez słuchanie wykładu. Sprawdź czy kurs przewiduje warsztaty z obliczeniami na rzeczywistych danych z laboratorium uczestnika.
Najczęściej zadawane pytania
Ile kosztuje szkolenie z ISO/IEC 17025 w Polsce?
Szkolenia dla laboratoriów są zazwyczaj droższe od kursów z popularnych norm systemowych – ze względu na wysoce specjalistyczny charakter wiedzy. Jednodniowe kursy z wymagań normy to koszt od 800 do 1500 PLN netto. Dwudniowe szkolenie audytora wewnętrznego – od 1400 do 2500 PLN netto. Specjalistyczne kursy z szacowania niepewności pomiaru kosztują od 1000 do 2500 PLN netto za dzień szkoleniowy. Polskie Centrum Akredytacji organizuje własne szkolenia (seria PD), których ceny są zbliżone do rynkowych.
Jak długo trwa uzyskanie akredytacji PCA dla laboratorium?
Doświadczone firmy doradcze szacują czas przygotowania laboratorium na 10–14 tygodni przy intensywnej pracy, choć realnie z uwzględnieniem kolejek w PCA i czasu na kompletowanie dokumentacji – pierwsza akredytacja trwa zazwyczaj 6–12 miesięcy od złożenia wniosku. Sam proces oceny PCA składa się z oceny dokumentacji i wizyty oceniającej w laboratorium.
Czy laboratorium musi być akredytowane żeby działać legalnie?
Nie zawsze, ale w wielu obszarach regulowanych akredytacja jest wymagana. Badania środowiskowe na potrzeby pozwoleń środowiskowych, badania żywności w ramach urzędowej kontroli, badania materiałów budowlanych do celów dopuszczeniowych, pomiary czynników szkodliwych w środowisku pracy – to przykłady obszarów gdzie wyniki są akceptowane wyłącznie z laboratoriów akredytowanych przez PCA.
Co to są badania biegłości i dlaczego są wymagane przez ISO/IEC 17025?
Badania biegłości (PT – Proficiency Testing) to porównania międzylaboratoryjne, w których laboratorium bada tę samą próbkę co inne laboratoria i porównuje wyniki. ISO/IEC 17025 wymaga regularnego uczestnictwa w badaniach biegłości jako narzędzia weryfikacji kompetencji. PCA w ramach oceny sprawdza historię uczestnictwa laboratorium w PT i wyniki. Złe wyniki w badaniach biegłości bez podjęcia działań korygujących to poważna niezgodność.
Czym różni się ISO/IEC 17025 od ISO 15189?
ISO 15189 to norma dedykowana wyłącznie laboratoriom medycznym (klinicznym) – wykonującym badania diagnostyczne na próbkach od pacjentów. ISO/IEC 17025 dotyczy laboratoriów badawczych i wzorcujących w szerszym sensie – chemicznych, fizycznych, mikrobiologicznych, środowiskowych, materiałowych. Obie normy wymagają akredytacji przez PCA, ale mają odmienne wymagania techniczne i systemowe dostosowane do specyfiki działalności.
Ile laboratoriów w Polsce posiada akredytację PCA?
PCA akredytuje ponad 1800 laboratoriów w Polsce (dane 2026). To laboratoria badawcze, wzorcujące, medyczne, pobierania próbek i inne. Polska należy do krajów o wysokim poziomie akredytacji laboratoryjnej w Europie – wynika to m.in. z rygorystycznych wymagań regulacyjnych w obszarach żywności, środowiska i wyrobów budowlanych.
Czy wyniki wzorcowania z laboratorium akredytowanego przez PCA są uznawane za granicą?
Tak – i to jest jeden z kluczowych argumentów za akredytacją. PCA jest sygnatariuszem wielostronnych porozumień o wzajemnym uznaniu akredytacji w ramach EA (European co-operation for Accreditation) i ILAC (International Laboratory Accreditation Cooperation). Oznacza to, że świadectwa wzorcowania i sprawozdania z badań wystawione przez laboratoria akredytowane przez PCA są uznawane w ponad 100 krajach na świecie – bez potrzeby dodatkowej weryfikacji czy ponownego badania.
Aktualne dane z bazy Centrum Jakości:
12 aktywnych szkoleń od
2 firm szkoleniowych.
